پرسش های رایج در مورد اعصاب کودکان

پاسخ به برخی پرسش های رایج والدین در درمانگاه های اعصاب کودکان:
والدین کودکانی که به علتی از علل به درمانگاه اعصاب اطفال مراجعه می نمایند، سؤالات متعددی در مورد ماهیت و پیش آگهی مشکل فرزندشان در ذهن دارند. بخشی از این سوالات به نحو طبیعی در ذهن والدین می رویند، و بخشی نیز ناشی از القاء باورهای غلط رایج در جامعه توسط اطرافیان می باشند.
قسمت بسیار مهمی از وظیفه پزشکان روشنی بخشیدن به زوایای تاریک موضوعات مورد پرسش والدین و رفع نگرانی از آنان است.
ماهیت خود محدود شونده ی کثیری از مشکلات و بیماری ها در طبّ کودکان و نوجوانان چنین اقتضا می کند که در چنین مواردی تنها به تشریح طبیعت خوش خیم بیماری و اطمینان بخشیدن به والدین بسنده شود. نباید به این اطمینان بخشیِ صِرف و عدم مداخله به خواری نگریست و آن را بی ارزش شمرد، چرا که:
-اول این که برای انجام این مهم باید توضیحات کافی و متقاعد کننده به والدین ارائه نمود، و این امر در بیشتر مواقع نسبت به نسخه نویسی و تجویز دارو نیاز به اختصاص دادن زمان بسیار افزون تری از طرف پزشک دارد.
-و دوم این که در خیلی از مواقع، تبیین وضعیّت به نحوی که برای والدین قابل درک باشد و ایجاد سوء تفاهم ها و تصورات اشتباه جدید در ذهن آنان نکند، نیازمند دقت، و ظرافت، و تجربه است.
– و سرانجام دلیل دیگر سختی کار آن است که گاهی والدین اساسأ باور های غلط خود را مطرح نمی کنند و پزشکان نیز با مفروض گرفتن آگاهی آنان، طبعاً نیازی به توضیح نمی بینند.

تصورات اشتباه در صورت باقی ماندن نزد والدین منجر به تاَثیرات مخرّب متعدّد بر روند درمان می شود که برخی از آنها عبارتند از:
– عدم همکاری کافی والدین در اجرای دستورات درمانی
– کوتاهی در امر پی گیری و مراجعات بعدی
– اضطراب و تشویش بی مورد در نزد والدین
بیشتر این مشکلات با صرف اندکی وقت و آگاهی دادن به راحتی قابل اجتنابند.
با در نظر گرفتن آنچه گفته شد، اینک به برخی از تصورات اشتباه و پرسش های شایع والدین و طریقه ی مواجهه و پاسخگویی به آنان پرداخته می شود.

با توجه به آنکه اولاً بیماران دچار انواع تشنج و صرع، اکثریتِ بیماران را در این درمانگاه تشکیل می دهند؛ و ثانیاً به علت ماهیت حمله ای و ترسناکِ تشنج که ایجاد وحشت شدیدی در نزد والدین می نماید، ابتدا برخی باورها و پرسش ها در مورد تشنج مطرح می شود:

-به ما گفته شده اکنون که فرزند ما دچار اختلال تشنجی است، ما نباید در مورد امور تربیتی و انضباطی او خیلی سختگیری کنیم وگرنه به اعصابش فشار بیشتری وارد می آید که با خطر عود تشنج همراه است.

متاسفانه چنین تصور غلطی در میان والدین کودکان مبتلا به اختلالات صرعی نادر نیست و لازم است حتماً مورد روشنگری قرار گیرد. هر چند عوامل چندی مانند خستگی مفرط، یا بی خوابی طولانی، ممکن است احتمال عود حمله تشنجی را افزایش دهند ولی مقاومت در برابر خواسته های ناموجه کودکان در میان این عوامل جایی ندارد.
باید به والدین خاطرنشان ساخت که اتفاقاً آنان نباید به خواسته های ناموجه کودکان تن دهند، و اصولاً تا جائی که ممکن است “نباید” با کودکان مصروع خود رفتار متفاوتی داشته باشند؛ بلکه باید از القای احساس مستثنی بودن در این کودکان جلوگیری کنند.
جالب است بدانیم که نتیجه ی طبیعی این به اصطلاح “مراعات حال” کودکان مصروع، کراراً اِعوجاج ها واختلال های رفتاری است که بعدها از سوی والدین اشتباهاً به عوارض داروها نسبت داده می شود و حتی گاهی به قطع بی مورد دارو منتهی می شود.

– در هنگام بروز حمله ی تشنج از دست ما چه کاری ساخته است؟

واقعیت آن است که بدون داشتن امکانات مناسب بیمارستانی کار زیادی در محیط منزل برای متوقف کردن تشنج ممکن نیست. با این حال انجام دستورات زیر مفید است:

خواباندن کودک روی سطح صاف و سفت، و ترجیحاً به پهلوی راست جهت اجتناب از خطر آسپیراسیون و بلع ترشحات یا در صورت استفراغ، عدم بلع مواد برگردانده شده
خارج کردن محتویات احتمالی دهان (مواد غذائی به جا مانده از پیش از زمان شروع تشنج)
ممانعت از گاز گرفته شدن زبان با کمک یک جسم نرم در کنار دهان بدون مسدود کردن راه هوایی
باز کردن دکمه های سفت لباس
و سرانجام در صورت در دسترس بودن استفاده از دیازپام مقعدی.

گذاشتن انگشتان لای لب ها و دندان ها به هیچ وجه توصیه نمی شود و کمک کننده نیست و حتی ممکن است باعث آسیب جدّی به انگشت فرد کمک کننده شود.

– جهت پیشگیری از عود تشنج، کودک ما از مصرف چه غذاهایی باید احتراز کند؟

در منابع رسمی طب اعصاب کودکان، اصولاً از موادّ غذایی به عنوان یک عامل عمده ی برانگیزاننده ی حمله ی تشنج نام برده نمی شود، بنابراین عموماً از طرف پزشکان ممنوعیّت شدیدی از نظر موادّ خوراکی برای این بیماران در نظر گرفته نمی شود. در عین حال مشاهدات والدین اگر دقیق و بدون سوگیری باشد ارزشمند است؛ بدین معنا که اگر طبق تجربه ی والدین، وقوع تشنج با ماده ی خوراکی مشخصی ارتباط “واضح و وثیق” دارد، عاقلانه است که آن مادّه ی غذائی را از برنامه ی تغذیه ی کودک حذف نمایند. شایان ذکر است که در فرهنگ مردم بیشتر نواحی ایران، غذاهایی که اصطلاحاً “سرد” -یا “سردی” ها-  خوانده می شوند، جزو عوامل افزاینده ی  خطر عود تشنج محسوب میشوند. برای آنکه این باور به حذف مواد غذایی مفید و ضروری (مثلا ماست) از رژیم غذائی کودک در حال رشد نیانجامد، توصیه ی  عملی که از نظر فرهنگی نیز برای خانواده ها قابل قبول باشد، مصرف این دسته از خوراکی ها به همراه دسته ی  مخالف -یعنی “گرمی “ها- (مانند خرما) می باشد.

– آیا مصرف داروهای اعصاب، آن هم برای مدتی طولانی، با عوارض سوء برای فرزندمان همراه نخواهد بود؟ و آیا فرزندمان به مصرف این داروها معتاد نخواهد شد؟

پاسخ مناسب آن است که متذکر شویم که دارو پس از سنجش فواید و مَضارّ نسبی آن توسط یک فرد حرفه ای یعنی پزشک تجویز شده است. مسلماً ما هیچ کودک سالمی را به مصرف دارو محکوم نمی کنیم. باید به یاد داشت که با وجود آنکه مصرف دارو همیشه با مخاطرات بسیار اندکی برای کودک همراه است، ولی خطر خود بیماری و خطر مصرف نکردن دارو و تشدیدعلائم بیماری خطری به مراتب بزرگتر است. در واقع به اصطلاح حُکما ما از “شَرِّ کثیر” به “شرّ قلیل” می گریزیم، و از این امر گزیری نداریم.

ضمناً باید عوارض احتمالی شایع دارو را برشمریم، و والدین را نسبت به گزارش زودرس آنها هشیار نماییم.
نهایتاً باید دانست اگر چه داروهای ضد تشنج به معنای رایج کلمه اعتیادآور نیستند، (ایجاد تولرانس و وابستگی فیزیکی نمی کنند) اما قطع آنان به خاطر خطر عود تشنج باید تدریجی بوده، با صلاحدید و برنامه ریزی پزشک انجام شود.

– آیا فرزند من که مبتلا به صرع می باشد می تواند به فعالیت های ورزشی بپردازد؟

رویکرد کلی آن است که شیوه ی زندگی و فعالیت های اجتماعی این کودکان تا جایی که ممکن است که دچار محدودیّت نشود. ورزش به طور اَعَمّ برای این کودکان منع نمی شود و حتی مطابق برخی گزارش ها در کاهش حملات مؤثر است.
لیکن انجام ورزش های پر برخورد و خشن همراه با خطر ضربه به سر (مانند ورزش های رزمی)، و همینطور ورزش های همراه با خطر سقوط (موتورسواری یا صخره نوردی) توصیه نمی شوند.
شنا نیزعلیرغم فواید فراوان، در فردی که هنوز تشنج هایش هنوز به نحو کامل کنترل نیست باید تحت نظارت فردی که قادر به انجام عملیات نجات است انجام شود.
ورزش در کودکان مصروع بهتر است سبک باشد و از فعالیت خیلی سنگین ورزشی که منجر به خستگی مفرط می شود باید اجتناب کرد.

پرسش هایی در باره ماهیت ژنتیکی و ارثی بیماری ها:

– به ما گفته شده کودک مان دچار یک بیماری ارثی یا ژنتیک است، در حالیکه چنین موردی تاکنون در خانواده ی ما سابقه نداشته است.
بعلاوه، ما که قبل از ازدواج “آزمایش ‍‍‍ژنتیک” دادیم، پس چرا فرزندمان دچار مشکل شده است؟
این یکی از سؤالاتی است که با آشنائی سطحی مردم با مقوله ای به نام “مشاوره ی قبل از ازدواج”، هر روز بیشتر در کلینیک با آن مواجه ایم.
باید دانست یک بیماری ژنتیک یا ارثی می تواند در یک خانواده برای اولین بار اتفاق بیافتد. حوادثی در سطح سلولها و مواد حامل اطلاعات ژنتیک رُخ می دهند (“جهش” ها در سطح ژن ها، یا مثلا “ترانسلوکیشن” ها و …در سطح کروموزوم ها) که می تواند باعث بروز بیماری برای اولین بار در یک عضو خانواده شود.
بعلاوه، گاهی یک ژن معیوب و بیماری زا ممکن است چندین نسل انتقال یابد و ایجاد علائم بیماری نکند و تازه پس از چندین نسل دوباره تظاهر یابد، و بنابراین هیچکس از اعضای خانواده نفر بیمار قبلی را که متعق به چندین نسل قبل بوده به خاطر ندارد وهمه فکر می کنند این بیماری برای اولین بار ظاهر شده است.
متاسفانه والدینی که چنین پرسش هایی می کنند، گاهی یک آزمایش ساده مثل کاریوتایپ در دست دارند و ادعا می کنند که پیش از ازدواج مراجعاتی داشته اند و در پاسخ ابراز نگرانی شان در مورد احتمال تولد کودک دچار بیماری ارثی برای آنان چنین آزمایشی تقاضا شده و سپس با مشاهده ی پاسخ آن، احتمال هر گونه بیماری ارثی منتفی دانسته شده است.
باید به والدین توضیح داد که اوّلاً آزمایش واحد و خاصّ و ثابتی به نام “آزمایش ژنتیک” وجود ندارد؛ حداقل چند صد بیماری ژنتیک وجود دارد و بسته به اینکه به کدام بیماری یا کدام دسته از بیماری های ژنتیک شک کنیم آزمایشات مختلفی قابل درخواست کردن است و بنابراین هیچ بعید نیست که نوع خاصی از آزمایش در فردی نرمال باشد، و در عین حال او به نوع دیگری از بیماری های ژنتیک مبتلا باشد.
و بالاخره گاهی نیز والدین می پرسند که اگر فرزندشان دچار یک بیماری ارثی است چرا تا چند سالگی سالم بوده است و اینک تازه دچار علائم بیماری شده است. باید توضیح داد که بیماری های ژنتیک با اینکه از والدین به ارث می رسند در واقع لزوماً از بدو تولد تظاهر نمی یابند و بسیاری از آنها ممکن است حتی در سنین پیری خود را آشکار کنند و بنا براین صِرف اینکه کودک تا مدتی ظاهراً مشکلی نداشته است، رد کننده ی بیماری ارثی نیست.

 

دکتر محسن جوادزاده، نورولوژیست کودکان و نوجوانان